{"id":11812,"date":"2012-12-05T03:54:03","date_gmt":"2012-12-05T03:54:03","guid":{"rendered":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/?p=11812"},"modified":"2025-08-20T11:35:35","modified_gmt":"2025-08-20T04:35:35","slug":"thanh-dia-my-son-quang-nam-hoi-an","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/thanh-dia-my-son-quang-nam-hoi-an\/","title":{"rendered":"Th\u00e1nh \u0110\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n Quang Nam"},"content":{"rendered":"<p><strong>Th\u00e1nh \u0110\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n:<\/strong> thu\u1ed9c x\u00e3 Duy Ph\u00fa, huy\u1ec7n Duy Xuy\u00ean, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, c\u00e1ch th\u00e0nh ph\u1ed1 <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/viet-nam\/da-nang\/\">\u0110\u00e0 N\u1eb5ng<\/a> kho\u1ea3ng 69 km v\u00e0 c\u00e1ch th\u00e0nh c\u1ed5 Tr\u00e0 Ki\u1ec7u kho\u1ea3ng 20 km, l\u00e0 t\u1ed5 h\u1ee3p bao g\u1ed3m nhi\u1ec1u \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i Ch\u0103m Pa, trong m\u1ed9t thung l\u0169ng \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh kho\u1ea3ng 2 km, bao quanh b\u1edfi \u0111\u1ed3i n\u00fai. \u0110\u00e2y t\u1eebng l\u00e0 n\u01a1i t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00fang t\u1ebf c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u Ch\u0103m pa c\u0169ng nh\u01b0 l\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 c\u1ee7a c\u00e1c v\u1ecb vua Ch\u0103m pa hay ho\u00e0ng th\u00e2n, qu\u1ed1c th\u00edch. Th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng trung t\u00e2m \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i ch\u00ednh c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o \u1edf khu v\u1ef1c \u0110\u00f4ng Nam \u00c1 v\u00e0 l\u00e0 khu <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/viet-nam\/\/du-lich-hoi-an\/\">du l\u1ecbch H\u1ed9i \u1ea0n<\/a> thu h\u00fat \u0111\u01b0\u01a1c nhi\u1ec1u kh\u00e1ch ph\u01b0\u01a1ng xa t\u01a1i. Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1eddi ta hay so s\u00e1nh th\u00e1nh \u0111\u1ecba n\u00e0y v\u1edbi c\u00e1c t\u1ed5 h\u1ee3p \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i ch\u00ednh kh\u00e1c \u1edf \u0110\u00f4ng Nam \u00c1 nh\u01b0 Borobudur (Java, <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/indonesia\/\">Indonesia<\/a>), Pagan (<a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/myanmar\/\">Myanma<\/a>), Angkor Wat (<a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/diem-du-lich-campuchia\/\">Campuchia<\/a>) v\u00e0 Ayutthaya (<a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/thai-lan\/\">Th\u00e1i Lan<\/a>). T\u1eeb n\u0103m 1999, th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c UNESCO ch\u1ecdn l\u00e0 m\u1ed9t trong c\u00e1c di s\u1ea3n th\u1ebf gi\u1edbi t\u1ea1i phi\u00ean h\u1ecdp th\u1ee9 23 c\u1ee7a \u1ee6y ban di s\u1ea3n th\u1ebf gi\u1edbi theo ti\u00eau chu\u1ea9n C (II) nh\u01b0 l\u00e0 m\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5 \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh v\u1ec1 trao \u0111\u1ed5i v\u0103n ho\u00e1 v\u00e0 theo ti\u00eau chu\u1ea9n C (III) nh\u01b0 l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng duy nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u \u00c1 \u0111\u00e3 bi\u1ebfn m\u1ea5t.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-19307\" src=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/Th\u00e1nh-\u0110\u1ecba-M\u1ef9-S\u01a1n-Quang-Nam.jpg\" alt=\"Th\u00e1nh \u0110\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n Quang Nam\" width=\"750\" height=\"393\" \/><\/p>\n<p>M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eaft \u0111\u1ea7u x\u00e2y d\u1ef1ng v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 4. Trong nhi\u1ec1u th\u1ebf k\u1ef7, th\u00e1nh \u0111\u1ecba n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 sung th\u00eam c\u00e1c ng\u1ecdn th\u00e1p l\u1edbn nh\u1ecf v\u00e0 \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh khu di t\u00edch ch\u00ednh c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a Ch\u0103mpa t\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam. Ngo\u00e0i ch\u1ee9c n\u0103ng h\u00e0nh l\u1ec5, gi\u00fap c\u00e1c v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u ti\u1ebfp c\u1eadn v\u1edbi c\u00e1c th\u00e1nh th\u1ea7n, M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f2n l\u00e0 trung t\u00e2m v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng c\u1ee7a c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i Ch\u0103mpa v\u00e0 l\u00e0 n\u01a1i ch\u00f4n c\u1ea5t c\u00e1c v\u1ecb vua, th\u1ea7y tu nhi\u1ec1u quy\u1ec1n l\u1ef1c. Nh\u1eefng di v\u1eadt \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y ghi d\u1ea5u th\u1eddi \u0111\u1ea1i vua Bhadravarman I (Ph\u1ea1m H\u1ed3 \u0110\u1ea1t) (tr\u1ecb v\u00ec t\u1eeb n\u0103m 381 \u0111\u1ebfn 413), v\u1ecb vua \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t th\u00e1nh \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1ec3 th\u1edd c\u00fang linga v\u00e0 Shiva. M\u1ef9 S\u01a1n ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng r\u1ea5t l\u1edbn c\u1ee7a <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/an-do\/\">\u1ea4n \u0110\u1ed9<\/a> c\u1ea3 v\u1ec1 ki\u1ebfn tr\u00fac &#8211; th\u1ec3 hi\u1ec7n \u1edf c\u00e1c \u0111\u1ec1n th\u00e1p \u0111ang ch\u00ecm \u0111\u1eafm trong huy ho\u00e0ng qu\u00e1 kh\u1ee9, v\u00e0 v\u1ec1 v\u0103n h\u00f3a &#8211; th\u1ec3 hi\u1ec7n \u1edf c\u00e1c d\u00f2ng bia k\u00fd b\u1eb1ng ch\u1eef Ph\u1ea1n c\u1ed5 tr\u00ean c\u00e1c t\u1ea5m bia. Nh\u1eefng ng\u1ecdn th\u00e1p v\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 7 \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 14, nh\u01b0ng c\u00e1c k\u1ebft qu\u1ea3 khai qu\u1eadt cho th\u1ea5y c\u00e1c vua Ch\u0103m \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00f4n c\u1ea5t \u1edf \u0111\u00e2y t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 4. T\u1ed5ng s\u1ed1 c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac l\u00e0 tr\u00ean 70 chi\u1ebfc. Th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 trung t\u00e2m t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Ch\u0103m pa khi th\u1ee7 \u0111\u00f4 c\u1ee7a qu\u1ed1c gia n\u00e0y l\u00e0 Tr\u00e0 Ki\u1ec7u hay \u0110\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p>Sau khi v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Chi\u00eam Th\u00e0nh l\u1ee5i t\u00e0n, th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n \u0111\u00e3 ch\u00ecm trong l\u00e3ng qu\u00ean h\u00e0ng th\u1ebf k\u1ef7, \u0111\u1ebfn n\u0103m 1885, n\u00f3 m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n. M\u01b0\u1eddi n\u0103m sau, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u b\u1eaft \u0111\u1ea7u th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00e1c cu\u1ed9c ph\u00e1t quang, nghi\u00ean c\u1ee9u khu di t\u00edch n\u00e0y. C\u00f3 th\u1ec3 chia vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc Ph\u00e1p v\u1ec1 M\u1ef9 S\u01a1n th\u00e0nh hai giai \u0111o\u1ea1n:<\/p>\n<ul>\n<li>T\u1eeb n\u0103m 1898 \u0111\u1ebfn 1899: Louis de Finot v\u00e0 Launet de Lajonquere nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c v\u0103n bia.<\/li>\n<li>T\u1eeb n\u0103m 1901 \u0111\u1ebfn 1902: Henri Parmentier nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 ngh\u1ec7 thu\u1eadt, n\u0103m 1904 \u00f4ng c\u00f9ng Olrpeaus t\u1ed5 ch\u1ee9c khai qu\u1eadt kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc t\u1ea1i \u0111\u00e2y.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u0110\u1ebfn n\u0103m 1904, nh\u1eefng t\u00e0i li\u1ec7u c\u01a1 b\u1ea3n nh\u1ea5t v\u1ec1 M\u1ef9 S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c L. Finot v\u00e0 H. Pamlentier c\u00f4ng b\u1ed1. T\u1eeb c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a H. Pamlentier, ng\u01b0\u1eddi ta bi\u1ebft c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u01a1n 100 n\u0103m M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f2n 68 c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac, v\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 chia ch\u00fang th\u00e0nh c\u00e1c nh\u00f3m t\u1eeb A, A\u2019 \u0111\u1ebfn N.<\/p>\n<p>Nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ngh\u1ec7 thu\u1eadt F.S. Tern chia di t\u00edch Ch\u0103m Vi\u1ec7t Nam th\u00e0nh 7 phong c\u00e1ch ngh\u1ec7 thu\u1eadt theo qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u00f3. M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f3 \u0111\u1ee7 \u0111\u1ea1i bi\u1ec3u c\u00e1c phong c\u00e1ch, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 2 phong c\u00e1ch xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb M\u1ef9 S\u01a1n. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t phong c\u00e1ch M\u1ef9 S\u01a1n A1 v\u1edbi xu\u1ea5t ph\u00e1t l\u00e0 \u0111\u1ec1n A1 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 ki\u1ec7t t\u00e1c ki\u1ebfn tr\u00fac c\u1ee7a di t\u00edch Ch\u0103m. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc Ph\u00e1p chia c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac \u1edf M\u1ef9 S\u01a1n ra l\u00e0m 10 nh\u00f3m ch\u00ednh: A, A&#8217;, B, C, D, E, F, G, H, K \u0111\u1ec3 \u0111\u1eb7t t\u00ean cho m\u1ed7i l\u0103ng m\u1ed9 theo ki\u1ec3u gh\u00e9p ch\u1eef c\u00e1i v\u00e0 s\u1ed1.<\/p>\n<p>V\u1ec1 m\u1eb7t ki\u1ebfn tr\u00fac th\u00ec c\u00e1c \u0111\u1ec1n th\u00e1p, l\u0103ng m\u1ed9 \u1edf M\u1ef9 S\u01a1n l\u00e0 n\u01a1i h\u1ed9i t\u1ee5 c\u1ee7a c\u00e1c ki\u1ec3u d\u00e1ng kh\u00e1c nhau, t\u1eeb nh\u1eefng ki\u1ec3u c\u1ed5 \u0111\u1ea1i hay ki\u1ec3u M\u1ef9 S\u01a1n E1 (th\u1ebf k\u1ef7 8, M\u1ef9 S\u01a1n E1 v\u00e0 F1), ki\u1ec3u H\u00f2a Lai (cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 8 &#8211; \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 9, M\u1ef9 S\u01a1n A2, C7 v\u00e0 F3), ki\u1ec3u \u0110\u1ed3ng D\u01b0\u01a1ng (cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 9 &#8211; \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 10, M\u1ef9 S\u01a1n A10, A11-13, B4, B12), ki\u1ec3u M\u1ef9 S\u01a1n A1 (th\u1ebf k\u1ef7 10, M\u1ef9 S\u01a1n B5, B6, B7, B9, C1, C2, C5, D1, D2, D4), ki\u1ec3u chuy\u1ec3n ti\u1ebfp M\u1ef9 S\u01a1n A1-B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh (\u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 11 &#8211; gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 12, M\u1ef9 S\u01a1n E4, F2, nh\u00f3m K) v\u00e0 ki\u1ec3u B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh (cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 11 &#8211; \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 14, M\u1ef9 S\u01a1n B1 v\u00e0 c\u00e1c nh\u00f3m G, H).<\/p>\n<p>Ngh\u1ec7 thu\u1eadt v\u00e0 ki\u1ebfn tr\u00fac qua b\u1ed1 c\u1ee5c \u0111\u1ec1n th\u00e1p mang \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn c\u1ee7a phong c\u00e1ch <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/an-do\/\">\u1ea4n \u0110\u1ed9<\/a>. Khu th\u00e1nh \u0111\u1ecba g\u1ed3m nhi\u1ec1u c\u1ee5m th\u00e1p, b\u1ed1 c\u1ee5c m\u1ed7i c\u1ee5m th\u00e1p \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t th\u00e1p ch\u00ednh (kalan) \u1edf gi\u1eefa v\u00e0 nhi\u1ec1u th\u00e1p ph\u1ee5 nh\u1ecf bao b\u1ecdc xung quanh. Kalan th\u01b0\u1eddng th\u1edd Linga (sinh th\u1ef1c kh\u00ed) hay linh t\u01b0\u1ee3ng Shiva. M\u1eb7t tr\u01b0\u1edbc m\u1ed7i c\u1ee5m th\u00e1p l\u00e0 m\u1ed9t th\u00e1p c\u1ed5ng (gopura), ti\u1ebfp \u0111\u1ebfn ti\u1ec1n \u0111\u00ecnh (mandapa), h\u1ea1ng m\u1ee5c c\u00f4ng tr\u00ecnh c\u00f3 ch\u1ee9c n\u0103ng l\u00e0 n\u01a1i s\u1eafp x\u1ebfp l\u1ec5 v\u1eadt v\u00e0 m\u00faa h\u00e1t nghi th\u1ee9c h\u00e0nh l\u1ec5. B\u00ean c\u1ea1nh l\u00e0 m\u1ed9t ki\u1ebfn tr\u00fac lu\u00f4n quay v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng B\u1eafc (h\u01b0\u1edbng th\u1ea7n t\u00e0i l\u1ed9c Kuvera), g\u1ed3m 1 hay 2 ph\u00f2ng, g\u1ecdi l\u00e0 K\u00f3sa Grha d\u00f9ng \u0111\u1ec3 ch\u1ee9a \u0111\u1ed3 t\u1ebf nhuy\u1ec5n v\u00e0 th\u1ee9c \u0103n (c\u1ed7) c\u00fang ch\u01b0 th\u1ea7n.[1] C\u00e1c th\u00e1p \u0111\u1ec1u c\u00f3 h\u00ecnh ch\u00f3p, bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a \u0111\u1ec9nh Meru th\u1ea7n th\u00e1nh, n\u01a1i c\u01b0 ng\u1ee5 c\u1ee7a c\u00e1c v\u1ecb th\u1ea7n <a href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/diem-du-lich\/quoc-te\/an-do\/\">Hindu<\/a>. C\u1ed5ng th\u00e1p th\u01b0\u1eddng quay v\u1ec1 ph\u00eda \u0111\u00f4ng \u0111\u1ec3 ti\u1ebfp nh\u1eadn \u00e1nh s\u00e1ng M\u1eb7t Tr\u1eddi. Nhi\u1ec1u th\u00e1p c\u00f3 ki\u1ebfn tr\u00fac r\u1ea5t \u0111\u1eb9p v\u1edbi h\u00ecnh nh\u1eefng v\u1ecb th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c trang tr\u00ed v\u1edbi nhi\u1ec1u lo\u1ea1i hoa v\u0103n. Ph\u1ea7n l\u1edbn nh\u1eefng ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 b\u1ecb suy t\u00e0n, nh\u01b0ng \u0111\u00e2y \u0111\u00f3 v\u1eabn c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i nh\u1eefng m\u1ea3ng \u0111i\u00eau kh\u1eafc mang d\u1ea5u \u1ea5n ho\u00e0ng kim c\u1ee7a c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i Ch\u0103m pa huy\u1ec1n tho\u1ea1i. Nh\u1eefng \u0111\u1ec1n th\u1edd ch\u00ednh \u1edf M\u1ef9 S\u01a1n th\u1edd m\u1ed9t b\u1ed9 linga ho\u1eb7c h\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a th\u1ea7n Shiva &#8211; th\u1ea7n b\u1ea3o h\u1ed9 c\u1ee7a c\u00e1c tri\u1ec1u vua Ch\u0103m pa. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7u nguy\u1ec7n th\u1eddi tr\u01b0\u1edbc th\u01b0\u1eddng \u0111i v\u00f2ng quanh th\u00e1p theo chi\u1ec1u kim \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 tr\u00ean m\u1ed9t l\u1ed1i nh\u1ecf.<\/p>\n<p>C\u1ee5m th\u00e1p A (Kalan M\u1ef9 S\u01a1n A1) th\u1edd 1 b\u1ed9 Linga, c\u00f3 6 ng\u00f4i \u0111\u1ec1n nh\u1ecf t\u1eeb A2-A7 \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng nhau bao quanh th\u1edd c\u00e1c v\u1ecb th\u1ea7n ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng (tr\u1eeb 2 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng, T\u00e2y): h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng-th\u1ea7n s\u1ea5m Indra, h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng Nam-th\u1ea7n l\u1eeda Agni, h\u01b0\u1edbng Nam-Di\u00eam v\u01b0\u01a1ng Yama, h\u01b0\u1edbng T\u00e2y-th\u1ea7n b\u1ea7u tr\u1eddi Varuna, h\u01b0\u1edbng T\u00e2y Nam-th\u1ea7n Nairta, h\u01b0\u1edbng T\u00e2y B\u1eafc-th\u1ea7n gi\u00f3 Vayu, h\u01b0\u1edbng B\u1eafc-th\u1ea7n Kuvera, h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng B\u1eafc-th\u1ea7n to\u00e0n n\u0103ng Is\u00e1na. Th\u00e1p A1 c\u00f3 2 c\u1eeda ch\u00ednh \u0111\u1ed1i di\u1ec7n nhau, quay v\u1ec1 2 h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng v\u00e0 T\u00e2y. Bao ph\u00eda ngo\u00e0i, xa th\u00e1p ch\u00ednh A1 h\u01a1n, l\u00e0 c\u00e1c th\u00e1p ph\u1ee5 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i l\u1edbn, \u0111\u01b0\u1ee3c k\u00fd hi\u1ec7u t\u1eeb A8-A12, ph\u00e2n b\u1ed1 tr\u00ean m\u1ed9t m\u1eb7t b\u1eb1ng vu\u00f4ng v\u1eafn.<\/p>\n<p>\u0110\u1ed1i di\u1ec7n v\u1edbi c\u1ee5m th\u00e1p A, l\u00e0 c\u1ee5m th\u00e1p B (Kalan M\u1ef9 S\u01a1n B1) l\u00e0 c\u1ee5m th\u00e1p trung t\u00e2m c\u1ee7a th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n.<\/p>\n<p>M\u1eb7c d\u00f9 ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn t\u1eeb \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o, song bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o c\u0169ng t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf M\u1ef9 S\u01a1n, v\u00ec \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt \u0110\u1ea1i Th\u1eeba (Mahayana) \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng ch\u00ednh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Ch\u0103m v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 10. M\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng trong th\u1eddi gian n\u00e0y, tuy nhi\u00ean v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 17 nhi\u1ec1u t\u00f2a th\u00e1p \u1edf M\u1ef9 S\u01a1n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c tu s\u1eeda v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng th\u00eam.<\/p>\n<p>T\u1ea1i th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ec1n x\u00e2y d\u1ef1ng b\u1eb1ng \u0111\u00e1, n\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 \u0111\u1ec1n \u0111\u00e1 duy nh\u1ea5t c\u1ee7a c\u00e1c di t\u00edch Ch\u0103m. V\u0103n bia t\u1ea1i M\u1ef9 S\u01a1n cho bi\u1ebft, \u0111\u1ec1n n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f9ng tu l\u1ea7n cu\u1ed1i c\u00f9ng b\u1eb1ng \u0111\u00e1 v\u00e0o n\u0103m 1234.Nh\u01b0ng r\u1ea5t ti\u1ebfc l\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng ch\u01b0a ho\u00e0n th\u00e0nh. Khi ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p kh\u00e1m ph\u00e1 M\u1ef9 S\u01a1n n\u00f3 c\u00f3 n\u1ec1n nh\u01b0 ng\u00e0y nay, ph\u00eda tr\u00ean l\u00e0 \u0111\u1ed1ng g\u1ea1ch kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0 h\u1ecd ph\u1ea3i d\u1ecdn d\u1eb9p 2 th\u00e1ng m\u1edbi xong (theo V\u00f2ng tr\u00f2n M\u1ef9 S\u01a1n, t\u00e1c gi\u1ea3 Parmentier, 1904) Ng\u00e0y nay, ng\u00f4i \u0111\u1ec1n n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1ecb s\u1eadp (c\u00f3 l\u1ebd do bom M\u1ef9 trong chi\u1ebfn tranh Vi\u1ec7t Nam, v\u00ec ngay s\u00e1t th\u00e1p l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ed1 bom s\u00e2u ho\u1eafm v\u1eabn d\u1ea5u t\u00edch) nh\u01b0ng h\u1ec7 m\u00f3ng c\u1ee7a n\u00f3 cho th\u1ea5y n\u00f3 cao tr\u00ean 30 m v\u00e0 \u0111\u00e2y l\u00e0 ng\u00f4i \u0111\u1ec1n cao nh\u1ea5t c\u1ee7a th\u00e1nh \u0111\u1ecba n\u00e0y. C\u00e1c t\u00e0i li\u1ec7u thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c xung quanh khu \u0111\u1ec1n n\u00e0y cho th\u1ea5y nhi\u1ec1u kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u00e2y l\u00e0 v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a ng\u00f4i \u0111\u1ec1n \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 4.<\/p>\n<p>C\u00f4ng vi\u1ec7c b\u1ea3o t\u1ed3n \u0111\u1ea7u ti\u00ean di\u1ec5n ra n\u0103m 1937 b\u1edfi c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p. Trong giai \u0111o\u1ea1n t\u1eeb n\u0103m 1937 \u0111\u1ebfn 1938, \u0111\u1ec1n A1 v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ec1n nh\u1ecf xung quanh n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f9ng tu. C\u00e1c n\u0103m sau, t\u1eeb n\u0103m 1939 \u0111\u1ebfn 1943, c\u00e1c th\u00e1p B5, B4, C2, C3, D1, D2 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f9ng tu v\u00e0 gia c\u1ed1 l\u1ea1i. Tuy nhi\u00ean, nhi\u1ec1u th\u00e1p v\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 (bao g\u1ed3m t\u1ed5 h\u1ee3p A v\u1edbi th\u00e1p A1 \u0111\u00e3 t\u1eebng r\u1ea5t tr\u00e1ng l\u1ec7 &#8211; g\u1ed3m th\u00e1p ch\u00ednh A1 cao 24 m\u00e9t v\u00e0 6 th\u00e1p ph\u1ee5 xung quanh, b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t n\u0103m 1969) \u0111\u00e3 b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t trong Chi\u1ebfn tranh Vi\u1ec7t Nam.<\/p>\n<p>Ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i trong c\u00e1c nh\u00f3m khu v\u1ef1c trung t\u00e2m nh\u01b0 B, C v\u00e0 D c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i, v\u00e0 m\u1eb7c d\u00f9 r\u1ea5t nhi\u1ec1u pho t\u01b0\u1ee3ng, b\u1ec7 th\u1edd v\u00e0 linga \u0111\u00e3 b\u1ecb l\u1ea5y v\u1ec1 Ph\u00e1p trong th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n hay g\u1ea7n \u0111\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n t\u1edbi c\u00e1c vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng nh\u01b0 Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u1ed3 Ch\u00ed Minh v\u00e0 B\u1ea3o t\u00e0ng Ngh\u1ec7 thu\u1eadt \u0111i\u00eau kh\u1eafc Ch\u0103m \u0110\u00e0 N\u1eb5ng, v\u1eabn c\u00f3 m\u1ed9t vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng t\u1ea1m th\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft l\u1eadp trong 2 ng\u00f4i \u0111\u1ec1n v\u1edbi s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0110\u1ee9c v\u00e0 Ba Lan \u0111\u1ec3 tr\u01b0ng b\u00e0y c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh c\u00e1c l\u0103ng m\u1ed9 v\u00e0 hi\u1ec7n v\u1eadt c\u00f2n l\u1ea1i. Ng\u00e0y 24 th\u00e1ng 3 n\u0103m 2005 t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam \u0111\u00e3 t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ec5 kh\u00e1nh th\u00e0nh nh\u00e0 tr\u01b0ng b\u00e0y, gi\u1edbi thi\u1ec7u di t\u00edch M\u1ef9 S\u01a1n v\u1edbi di\u1ec7n t\u00edch 5.400 m\u00b2 v\u1edbi nh\u00e0 tr\u01b0ng b\u00e0y ch\u00ednh r\u1ed9ng 1.000 m\u00b2 ngay l\u1ed1i d\u1eabn v\u00e0o di t\u00edch (kho\u1ea3ng 1 km) do Nh\u1eadt B\u1ea3n t\u00e0i tr\u1ee3 kh\u00f4ng ho\u00e0n l\u1ea1i. Tuy nhi\u00ean, hi\u1ec7n nay v\u1eabn c\u00f2n nhi\u1ec1u lo ng\u1ea1i v\u1ec1 t\u00ecnh tr\u1ea1ng c\u1ee7a c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac, m\u1ed9t s\u1ed1 trong \u0111\u00f3 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1eadp \u0111\u1ed5. Trong giai \u0111o\u1ea1n t\u1eeb n\u0103m 2002 \u0111\u1ebfn 2004, B\u1ed9 V\u0103n h\u00f3a v\u00e0 Th\u00f4ng tin Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 chi kho\u1ea3ng 7 t\u1ef7 VN\u0110 (USD 440.000) cho d\u1ef1 \u00e1n ph\u1ee5c ch\u1ebf kh\u1ea9n c\u1ea5p th\u00e1nh \u0111\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n; m\u1ed9t d\u1ef1 \u00e1n c\u1ee7a UNESCO \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ed7 tr\u1ee3 b\u1edfi ch\u00ednh ph\u1ee7 \u00dd v\u1edbi s\u1ed1 ti\u1ec1n l\u00e0 USD 800.000 v\u00e0 c\u00e1c c\u1ed1 g\u1eafng ph\u1ee5c ch\u1ebf c\u00f3 ngu\u1ed3n v\u1ed1n t\u1eeb Nh\u1eadt B\u1ea3n hi\u1ec7n nay c\u0169ng \u0111ang g\u00f3p ph\u1ea7n ng\u0103n ch\u1eb7n t\u00ecnh tr\u1ea1ng xu\u1ed1ng c\u1ea5p c\u1ee7a ch\u00fang. C\u00e1c c\u00f4ng vi\u1ec7c ph\u1ee5c ch\u1ebf t\u1ea1i \u0111\u00e2y c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c World Monuments Fund (WMF) g\u00f3p v\u1ed1n.<br \/>\n<em><strong>Tag<\/strong>: <a title=\"Du L\u1ecbch H\u1ed9i An\" href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/viet-nam\/\/du-lich-hoi-an\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Du L\u1ecbch H\u1ed9i An<\/a>, <a title=\"Kh\u00e1ch s\u1ea1n H\u1ed9i An\" href=\"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/khach-san\/khach-san-hoi-an\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Kh\u00e1ch s\u1ea1n H\u1ed9i An<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Th\u00e1nh \u0110\u1ecba M\u1ef9 S\u01a1n: thu\u1ed9c x\u00e3 Duy Ph\u00fa, huy\u1ec7n Duy Xuy\u00ean, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, c\u00e1ch th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 N\u1eb5ng kho\u1ea3ng 69 km v\u00e0 c\u00e1ch th\u00e0nh c\u1ed5 Tr\u00e0 Ki\u1ec7u kho\u1ea3ng 20 km, l\u00e0 t\u1ed5 h\u1ee3p bao g\u1ed3m nhi\u1ec1u \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i Ch\u0103m&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":19305,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7405],"tags":[],"class_list":["post-11812","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-diem-den"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11812","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11812"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11812\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19584,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11812\/revisions\/19584"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19305"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11812"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11812"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/saoviettravel.com.vn\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11812"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}